جهانی شدن و چشم انداز فرج
با تأسّی به آرمان شهر مهدوی، در ضمن سیر به سوی توسعه و پیشرفت متعالی، کم کم زمینه نیز برای تحقق وعده الاهی و استقرار دولت کریمه فراهم می‌گردد.
چکیده
بشر همواره دنبال پیشرفت و کمال خویش بوده است و از این‌رو، ضرورت تأسّی به یک الگوی کامل از بدیهیّات است. از آن‌جا که در جامعه امروز الگوهای متعددی مطرح بوده، شناخت الگوی صحیح کاری دشوار می‌نماید. از سویی در طول تاریخ این الگوهای ادعایی نتوانسته‌اند نیازهای مادی و معنوی بشر را تأمین کنند و حتی گاهی به جای پیشرفت سیر قهقرایی داشته‌اند. تنها شیعه اثنی عشری است که با تکیه بر آموزه ناب مهدویت، برای آینده جهانیان چشم اندازی روشن و سعادت بخش ترسیم می‌کند. تدوین «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» به عنوان چشم‌انداز نظام جمهوری اسلامی ایران، به این الگوی ناب نیازمند است.
در این نوشتار در قالب بیان ضرورت‌های الگوگیری از آرمان شهر مهدوی، برخی از ابعاد این اندیشه الاهی به تصویر کشیده شده است. در این مجال با معرفی برخی وجوه قابل الگوگیری، به راهکارهای تحوّل در بخش‌های «دین و فرهنگ»، «علم و دانش»، «اقتصاد و سرمایه گذاری»، «عدالت گستری و قضا»، «امنیّت و رفاه» و «ایجاد وحدت و تعامل» اشاره گردیده، بدیهی است با تأسّی به آرمان شهر مهدوی، در ضمن سیر به سوی توسعه و پیشرفت متعالی، کم کم زمینه نیز برای تحقق وعده الاهی و استقرار دولت کریمه فراهم می‌گردد. در این تحقیق، براساس شواهد روایی، ضرورت و امکان الگوگیری از آرمان شهر مهدوی در جهت توسعه و پیشرفت جامعه حاضر تبیین گردیده است.
واژگان کلیدی: مهدویت، الگو، توسعه و پیشرفت، آرمان شهر، دولت کریمه، وجوه الگویی.
مقدمه
توسعه و پیشرفت و رسیدن به سعادت و کمال آرزوی فطری هر انسان است. از این رو انسان هوشمند همواره با استفاده از تجارب گذشته با نگاهی جهت‌دار به آینده می‌اندیشد. دین اسلام، در جایگاه آخرین، کامل‌ترین و جامع‌ترین دین آسمانی، آینده بشر را خوب و روشن ارزیابی کرده؛ آن را در قالب اندیشه مهدویت به بشر و جوامع بشری معرفی کرده؛ حاکمیت را از آنِِِ صالحان و مستضعفان دانسته و فراگیری عدالت، معنویت، امنیت را از شاخصه‌های مهم حکومت جهانی آخرین حجت الاهی بر شمرده است.
امتیازی که شیعه دارد وجود چشم اندازی جامع و یقینی از آینده‌ای درخشان است. شیعه دوازده امامی می‌تواند با در دست داشتن ویژگی‌های این آرمان شهر الاهی با استفاده از امکانات موجود به بازخوانی وجوه توسعه و پیشرفت در عصر ظهور بپردازد و وجوهی را که می‌توان در عصر حاضر اجرا کرد، ساماندهی و عملیاتی کند. بدیهی است چون جامعه آرمانی مهدوی با حضور امام معصوم(ع) محقّق خواهد شد، باید به پیشرفت متناسب با عصر غیبت و امکانات موجود اندیشید. از آن‌جا که در این جهت تحقیقی مستند به روایات صورت نگرفته است، ضرورت این بحث آشکارتر می‌شود.
البته پایان نامه‌ای تحت عنوان «ظرفیت الگو دهی مدینه فاضله مهدوی در توسعه سیاسی جمهوری اسلامی ایران» تدوین گردیده؛ اما گذرا و عمدتاً در توسعه سیاسی کار شده است. در این مجال لازم است برای رسیدن به این آینده درخشان چندین نکته را به اختصار تبیین کرد:
آیا اساساً انسان خود نمی‌تواند آینده‌ای خوب ترسیم کند و به الگویی ممتاز نیاز است؟
توسعه و پیشرفت مورد نظر ما با توسعه و پیشرفت در جوامع غیر اسلامی و به ویژه غرب چه تفاوتی دارد؟
چرا می‌بایست جامعه مهدوی و حضرت مهدی(عج) را الگو قرار داد؟
چه ابعادی از دولت کریمه قابل الگوگیری است و به چه میزان می‌توان آنها را اجرایی ساخت؟
چرایی و ضرورت وجود الگو
ضرورت وجود الگو یکی از بدیهیات است که در تعابیر دینی با عناوینی همچون «اُسوه» و «قُدوه» آمده و یکی از اصول پذیرفته شده اجتماعی است که مورد تایید دین اسلام نیز می‌باشد (قائمی مقدم، 1382: 27). در اصطلاح منظور از «الگو»، نمونه عینی و مشهود نوعی فکر و عمل در ابعاد گوناگون است که برای رسیدن به کمال، از سوی دیگران پیروی می‌شود (مهدی‌زاده، 1382: 85).
1-1 اهمیت الگو و چرایی نیاز به آن
انسان کمال‌جو و برتری‌خواه است و الگو توجیه و تبیین‌کننده این برتری خواهی است. انسان با دیدن کارکرد و رفتار الگوها و دستاوردهای مثبت و ملموس آن در زندگی فردی و اجتماعی الگو، برای پیروی از آنها انگیزه و تمایل بیش‌تری می‌یابد. از سویی دیگر انسان با این عمر و ظرفیت‌های محدود نمی‌تواند همه راه‌ها را امتحان کند؛ بدین لحاظ ناچار است به کسانی دیگرانی که این راه را پیموده اند یا ادعای آشنایی با این مسیر را دارند اعتماد کند که این، همان الگوگیری خواهد بود.
امام باقر(ع) فرمود:
انسانها اگر چند فرسخ از وطن خود دور شوند، راهنما انتخاب می‌کنند؛ در حالی که راه آسمان از راه زمین دورتر و مهم‌تر است. لذا باید در امور خود راهنما انتخاب کنید (کلینى، 1407: 184).
البته الگو نیز باید کامل باشد تا بتواند معیاری برای سنجش دیگران باشد. مثلاً خطاب به حضرت علی(ع) آمده است: «السلام علی میزان الاعمال» (مجلسى، 1403، ج97: 330).
اگر انسان نیازمند الگو نبود خداوند پیامبران(ص) را به عنوان الگو نمی‌شناساند علامه طباطبائی; در این زمینه می‌گوید:
اسوه در مورد رسول خدا(ص) یعنی پیروی و تبعیت کردن از او، و از این که با “لقد کان لکم” که ماضی استمراری است تعبیر کرده، اشاره به آن است که این پیروی تکلیفی ثابت و همیشگی است و معنای آیه این است که هم در گفتار و هم در رفتارش به او تأسی کنید (طباطبایی،1374، ج16: 432).
2-1 نقش ارزش‌ها در الگوگیری
الگوپذیر موقعی به رفتار مشابه الگو اقدام می‌کند که آن رفتار را با ارزش‌های خود در تضاد نبیند. بدین لحاظ مقام معظم رهبری(مدّ ظلّه العالی) بعد از تبیین ضرورت گام نهادن به سوی توسعه و پیشرفت و نیاز به الگویی شایسته در این زمینه، با افزودن دو قید «اسلامی» و «ایرانی»، جهت‌های مورد نظر در الگوی خود را روشن ساختند و فرمودند:
ما وقتى می‌گوییم پیشرفت، نباید توسعه به مفهوم رایج غربى تداعى بشود…. آنچه ما دنبالش هستیم، لزوماً توسعه غربى نیست… مبانى معرفتى در نوع پیشرفت مطلوب یا نامطلوب تأثیر دارد. هر جامعه و هر ملتى، مبانى معرفتى، مبانى فلسفى و مبانى اخلاقىاى دارد که آن مبانى، تعیین کننده است… مبانى معرفتى ما به ما می‌گوید این پیشرفت مشروع است یا نامشروع؛ مطلوب است یا نامطلوب؛ عادلانه است یا غیرعادلانه (خامنه‌ای،1392: 79–80).
ضرورت معرفی آرمان شهر مهدوی[3] به عنوان بهترین الگو برای جامعه منتظِر
در طول سده گذشته، غرب به دنبال تحمیل الگوی خویش به جوامع جهان سوم و از جمله جهان اسلام برآمده و خواهان تغییرهایی به سبک و الگوی غربی در جهان اسلام است. بنابراین، در مقابله با این خطر، معرفی الگوی ارزش‌محور و بومی ضرورت می‌یابد. آرمان شهر مهدوی گمشده حقیقی بشر است و بهترین شکلِ معرفیِ آن، نشان دادن جلوه هایی از آن برای دنیاست. اولین گام نیز در دولتی که افتخار دارد خود را زمینه ساز ظهور آن «موعود اُمم» معرفی کند، ترسیم چشم اندازی عملی بر اساس این دولت کریمه است. بدین جهت به چندین نکته که ضرورت الگوگیری از این آرمان شهر را روشن‌تر می‌کند، اشاره می‌شود:[4]
1-2٫ آموزه اعتقادی امامت و استلزامات سیاسی آن
مهدویت به عنوان رکن اعتقادی شیعه مطرح است و حیات شیعه بدون نظام امامت معنا ندارد: «لَوْ لَا مَا فِی الْأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا» (طبرسى، 1403، ج2: 317). ما به امام زنده، حاضر، ناظر و تلاش گری اعتقاد داریم که واسطه فیض است؛ «بِیُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاء»(قمی،1391: 143) امام باقر(ع) فرمود:
هر کس به امامی اقتدا کرده و او را به عنوان پیشوا و اسوه خود قرار داده است، باید عمل خود را مطابق شیوه و عمل او قرار دهد (دیلمی: بی‌تا، 101).
بدین جهت یکی از وظایف مهم نسل منتظر، الگوبرداری از امام و رهبر خویش است. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:
خوشا به حال آنکه قائم خاندان مرا درک کند، در حالی که پیش از دوران قیام، به او و امامان قبل از او اقتدا کرده و از دشمنان ایشان، اعلام بیزاری کرده باشد (صدوق، 1395: 286).
از این رو، شناخت امام معصوم: و پیروی از وی گویای راه حق و کیفیت نظام سیاسی آن است.
2-2٫مهدویت هویت بخش زندگی سیاسی- اجتماعی شیعه
مهدویت سازنده هویت شیعه است. شیعه در نام و تعریف خویش، همواره با اهل بیت عصمت و طهارت و در این زمان با حضرت ولی عصر(عج) تعریف می‌شود. چنین تعریفی در دعای شریف زیر نیز به خوبی منعکس شده است:
اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی (صدوق، 1395، ج2: 342).
یعنی امامت رکن نظام شیعی است و تا زمانی که این اساس شناخته نشود فرد متحیّر و بی هویت خواهد بود و راهی صحیح به سرمنزل مقصود نخواهد بُرد.
3-2٫بحران ایدئولوژی‌های بشری در جهان امروز و احیای اسلام‌گرایی
انسان حکومت‌ها و دولت‌های بسیاری را دیده و از این حکومت‌ها سرخورده شده و دنبال ایدئولوژی جامع و موفق است. حضرت امام باقر(ع) می‌فرماید:
دولت ما آخرین دولت هاست و هیچ خاندانی نمی‌ماند، جز اینکه پیش از ما به حکومت برسند، تا زمانی که سیره و حکومت ما را دیدند ادعا نکنند و نگویند اگر ما به حکومت برسیم مثل سیره اهل بیت پیامبر(ص) رفتار خواهیم کرد (مفید، 1413، ج2: 385).
4-2٫ضرورت‌های زندگی سیاسی امروز و نیاز به آینده نگری
داشتن نوعی زندگی سعادتمند و آسایش و آرامش روانی و جسمی، از دیرینه‌ترین آرزوهای بشر است که اندیشمندان هر عصر برای عملی کردن آن، چاره‌ها اندیشیده و آن را در قالب «اتوپیا»[5] یا «مدینه فاضله» مطرح کرده‌اند. کسانی که به آینده نگاه روشنی ندارند، حال خویش را نیز نمی‌توانند خوب بشناسند. الگوی آرمانی شیعه در آینده است. البته الگویی در سنّت نبوی و سنّت علوی داریم؛ امّا این الگوها به دلیل شرایط تاریخی خاص آن زمان نتوانستند آرمان نهایی نظام اسلامی را محقّق کنند. در واقع می‌بایست با نگاه به گذشته محقّق و آینده آرمانی، زندگی سیاسی امروز خویش را سامان بخشیم.
5-2٫بحران عدالت در جهان معاصر و توجه به منجی گرایی در جهان امروز
امروزه بحران عدالت و افزیش ظلم، به منطقه خاصی متعلق نیست و رفته رفته جهان به سمت بی عدالتی و ظلم فراگیر در حال حرکت است. بدین جهت منجی گرایی و امید به آینده‌ای بی ظلم و تعدّی، در جهان رو به گسترش است (موحدیان عطار: 1389: 19-32). ما در روایات داریم که منجی موعود هنگامی ظهور خواهد کرد که زمین از ظلم و جور پر شده است (کلینى، 1407، ج1: 338). هدف اسلام رسیدن انسان به کمال و سعادت است؛ اما برای رسیدن به این هدف نهایی، اسلام از بسط ارزش‌های دینی و به ویژه عدالت اجتماعی از حوزه خاص، آغاز می‌کند و تا مرز عدالت‌گستری در سطح جهان امتداد می‌یابد.
6-2٫جهانی شدن و چشم انداز فرج
جهانی شدن ایجاب می‌کند انسانها از نوعی جامعه آرمانی و فراگیر جهانی صحبت کنند و بدانند که ماهیت این زندگی جهانی چگونه خواهد بود و با جامعه موعود جهانی ادیان چه نسبتی دارد. این بحث اقتضا می‌کند که بیش‌تر به اندیشه ناب مهدوی و دولت موعود آن بپردازیم؛ زیرا بر خلاف «جهانى شدن» – که امرى غیر منسجم، مبهم و پراکنده است – حکومت فاضله حضرت مهدی(عج) داراى ویژگىها و ساختارى واحد، منسجم، کار آمد، مقتدرانه و تحت مدیریت کامل و با کفایت ایشان است.
7-2٫ گرایش به معنویت و کرامت انسانی در جامعه
افزایش جریان‌های به ظاهر معنوی؛ در عین حال انحرافی در جامعه گویای آن است که جهان تشنه معنویت و کمال است؛ ولی به اشتباه آن را در ناکجا آبادهای عرفان‌های دروغین جست‌وجو می‌کند. پس اندیشه الاهی و ناب مهدویت به خوبی می‌تواند این خلاء را پرکند. منازعه و چالش غرب با آموزه‌های مهدویت خود گواهی دیگر بر حقانیت و تاثیر گذار بودن این آموزه الاهی است. ما باید:
در مقابل تلاش دشمن، در جهت اعتماد و عمل و تبلیغ و تبیین حقیقت مهدویّت، حرکت کنیم. با وجود اینکه دشمن، اندیشه ناب مهدویت را بزرگ‌ترین مانع و دشمن خود می‌داند؛ به ظرفیت بالای آن پی برده است، و اعتراف می‌کند که قومی این چنین را [که هر لحظه منتظر ظهور است] می‌توان کشتار کرد؛ امّا نمی‌توان مطیع ساخت (دارمستر، بی تا: 38- 39).
8-2٫حتمی و جهانشمول بودن دولت کریمه مهدوی
این وعده قطعى خداوند، به مردم جهان است که حکومت را در برهه حساسى از زمان به دستبندگان صالح و برگزیده خواهد داد (نور: 55). ساختار نظام سیاسى مهدوى، کاملا جهانى، فراگیر و عام شمول است و ساز و کارهاى اجرایى و ادارى آن، بر اساس مدیریت «همه عرصههاى جهانى» تنظیم شده است. پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند:
سوگند به خدایى که مرا به حقّ به پیامبرى برانگیخت، اگر از عمر دنیا جز یک روز باقى نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانى کند تا فرزندم مهدى در آن روز ظهور کند… و حکومتش به شرق و غرب عالم خواهد رسید (صدوق، 1395، ج1: 280).
9-2٫بی بدیل و نیک فرجام بودن حکومت امام عصر(عج)
اساساً حضرت مهدی(عج) تنها کسی است که مأمور تشکیل حکومت جهانی است. اعلان قرآن کریم مبنى بر «جاء الحَقُّ وَ زَهَقَ الباطِلُ» (الاسراء: 81)؛ از برچیده شدن حکومتهاى سراسر جهان که در دایره باطل قرار دارند، نوید مىدهد. هانری کربن می‌نویسد:
تنها مذهبی که ارتباط خود با آسمان را قطع نکرده و این توان را دارد که ادامه داشته باشد و حیات خود را حفظ کند، شیعه است؛ چنان که می‌دانید یهودیان با رحلت حضرت موسی(ع)، مسیحی‌ها، به زعم خود، با رحلت یا به آسمان رفتن حضرت عیسی(ع) و برادران اهل سنت با رحلت رسول اکرم(ص) باب ارتباط میان آسمان و زمین را قطع کردند؛ در حالی که تنها تفکر شیعی با اعتقاد به امامت این باب را باز نگه داشته است (رجالی تهرانی، الف، 1389: 82).
10-2٫ نقش ایرانیان در تحقق دولت کریمه
با توجه به روایاتی که در باب نقش عجم‌ها و اهل مشرق یا خراسان داریم، نظام مقدّس جمهوری اسلامی ایران می‌تواند مدعی باشد که طلیعه دار آن ظهور است و پیشاهنگ آن «دولت کریمه» به شمار می‌رود.[6] پیامبر اکرم(ص) فرمود:
مردمی از مشرق خروج می‌کنند و برای ظهور دولت حضرت مهدی(عج) زمینه‌سازی می‌نمایند (اربلى، 1381، ج2: 477).
در برخی روایات نه تنها نقش برجسته مردم مشرق بیان شده است، بلکه پیامبر گرامی اسلام(ص) توصیه فرموده‌اند آنها را به هر نحو ممکن یاری کنید؛ اگر چه بر روى برف و یخ با دست‌ها و سر زانوها راه طى را کنید (طبرى، 1413: 445). در برخی روایات نام برخی شهرهای ایران مانند ری، طالقان و قم مطرح شده و حتی تعداد یاران حضرت از آن شهرها نام برده شده است (اربلى، 1381: ج2: 478).
البته اگر برخی از این روایات را نیز قابل خدشه بدانیم، باز نظام جمهوری اسلامی ایران می‌تواند تلاش کند خود را در زمره یاران و دولت زمینه‌ساز قرار دهد. شناخت و معرفت نسبت به امام و شناساندن آن موعود الاهی به جهانیان و الگوپذیری از ایشان در رأس وظایف منتظران است. امام صادق(ع) فرمود:
امام خود را بشناس که درآن زمان تو را باکی نیست که این امر ]ظهور[ جلو بیفتد یا عقب بماند. کسی که امامش را بشناسد و پیش از فرا رسیدن این امر از دنیا برود، مانند کسی است که در محضر او به شهادت رسیده باشد (کلینی، 1407، ج1: 371)
امام خمینی; بارها رسالت منتظران و تکلیف مردم و مسئولان را چنین خاطرنشان می‌کردند:
ما منتظران مقدم مبارکش مکلّف هستیم تا با تمام توان، کوشش کنیم تا قانون عدل الاهی را در این کشور ولیّ عصر حاکم کنیم. انقلاب مردم ایران، نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام، به پرچمداری حضرت حجّت(عج) است (امام خمینی1386: 47و49).
بنابراین، نظام اسلامی ایران می‌تواند با الگو قراردادن وجوه امکان پذیر الگوگیری ضمن تلاش برای توسعه و پیشرفت خود و نشان دادن نوعی الگو عملی خوب برای جهانیان، زمینه ساز تحقق آن دولت موعود باشد.
راهکارها وچگونگی بهرمندی از الگوی آرمان شهر مهدوی در توسعه و پیشرفت عصرحاضر
1-4 طراحی راهبرد
راهبرد در ادبیات سیاسی اجتماعی به عنوان یک علم برای «ایجاد هماهنگی و همکاری بین همه طرح‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی در سطحی کلان» مورد گفت‌وگو و استفاده همه دولت‌هایی است که برای برنامه‌ریزی «هدفدار» و در عین حال «مستقل» برای مردم خود سعی دارند. دولت فعال با تدوین «راهبرد کلان» برای اداره و هدایت کشور برای دراز مدت و عبور از فراز و نشیب‌های احتمالی تلاش دارد.
آینده‌نگری و ترسیم «نقطه مطلوب و مفروض» اولین گام در تدوین استراتژی است (شفیعی سروستانی، 1381، ج2: 9- 12). نقش انسان دین‌مدار در این استراتژی نقشی تعیین کننده است و مؤمنِ منتظر در دولت زمینه‌ساز، می‌تواند با نگاه به آینده‌ای روشن، بهترین استراتژی را داشته باشد.
2-4 شبیه سازی یا الگوبرداری تا حد ممکن
در فرهنگ شیعی در همه اموری که پیامبر(ص) و ائمه: در آنها ولایت داشته اند، ولی فقیه هم ولایت دارد؛ مگر در مواردی که از نظر شرعی استثنا شده باشد (خمینی، 1385: 2). حضرت ولی‌عصر(عج) در این زمینه فرمود:
در غیبت کبرا به راویان حدیث رجوع کنید؛ زیرا آنان حجت من در میان مردم می‌باشند (صدوق، 1395، ج2: 484).
بنابراین، نایبان عام که همان علما هستند در عصر غیبت کبرا رهبری جامعه اسلامی را عهده دار هستند. فارابی فیلسوف شیعی، رئیس مدینه فاضله را کسی می‌داند که با عالم عقول در ارتباط است و پیام آسمانی را برای بشر می‌آورد تا با سنت الاهی جامعه را به فضیلت برساند. از این رو، رئیس اول همان پیامبر است.
در غیاب رئیس اول، رئیس مماثل که در عمده ویژگی‌ها مشابه و همانند رئیس اول است، ریاست مدینه فاضله را بر عهده می‌گیرد. در نهایت، در غیاب آنان، کسانی که با سنت رئیس اول آشنا هستند و به رؤسای افاضل شناخته می‌شوند، ریاست و رهبری جامعه را برعهده می‌گیرند. رؤسای افاضل در واقع همان شریعت شناسان یا فقها می‌باشند (فارابی، 1379: 295).
از آن‌جا که دین اسلام آخرین دین الاهی و دینی اجتماعی است و احکام آن تعطیل‌بردار نیست، شیعیان وظیفه دارند در هر فرصتی که توانستند احکام متعالی دین را به صورت حداکثری اجرا کنند. در این عصر تشکیل حکومت دینی با حاکمیت ولی فقیه نزدیک‌ترین حالت به دولت امام معصوم(ع) به شمار می‌رود (امام خمینی، 1385: 9و11).
3-4٫ زمینه سازی برای تحقق دولت موعود
انتظار در فرهنگ شیعه نوعی عمل است و انسان را از حالت رکود خارج ساخته و تحرّک و پویایی می‌بخشد. در روایات هم از انتظار پویا به عنوان افضل اعمال نام برده شده است (صدوق، 1395، ج2: 644). انتظارِ حقیقی، شخص را به تلاش برای زمینه سازی و تحقق آن دولت کریمه وا می‌دارد. از نظر عقلی هم تحقق این آرمان شهر الاهی به مقدمات و زمینه‌سازی نیاز دارد. بنابراین، دولت جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با تلاش برای ایجاد دولتی زمینه ساز، خود نیز با اُفق بلندی که برایش ترسیم می‌شود، با برنامه و جدیّت خاص این راه را طی کند.
اجرایی کردن برنامه‌های دولت موعود در ابعاد مختلف تا حد امکان
تدوین راهبردی فعال و قرار گرفتن در جایگاه دولت زمینه ساز، سبب می‌شود این نظام به جز مواردی که به شاخصه‌های خاص امام(ع) مانند عصمت و علم لدنّی، یا امداد غیبیِ خاصی نیاز دارد بهره گیرد. تنها تفاوت در حد تکامل و ابعاد توسعه است؛ یعنی تا حد نهایی نمی‌توان امّا تا حدّ ممکن می‌توان پیش رفت (عبدیانی، 1387: 169).
1-5 موارد قابل الگوگیری از آرمان شهر مهدوی
به نظر اندیشمندان، توسعه یا پیشرفت در معنای کلی، به تحول در چهار بخش توسعه اجتماعی؛ اقتصادی؛ سیاسی و فرهنگی اشاره دارد (ازکیا، 1377: 21-18) که آرمان شهر مهدوی حد اعلای هر یک را داراست؛ به گونه‌ای که رضایت و سعادت همگانی را به دنبال خواهد داشت (مجلسى، 1403، ج36: 219).
برخی مواردی که در روایات ذکر شده و قابل الگوگیری است، عبارتند از:
ـ احیای حقیقی دین و برپا ساختن قوانین اسلامی در سطح جهانی؛ ایجاد جامعه‌ای اخلاق مدار و فضیلت محور؛ سیرۀ مدیریتی صحیح و انتخاب کارگزاران شایسته؛ عمران و آبادانى در زمین؛ توسعه علمی و بسط دانش و فرهنگ؛ بازپسگیرى ثروت‌هاى غصب شده؛ ایجاد امنیت روانی و اجتماعی؛ مبارزه با بدعت‌ها و انحرافات؛ ایجاد عدالت قضایی و اجرای حدود؛ برقراری عدالت و مساوات، به ویژه رسیدگی به مستضعفان و تلاش برای فقرزدایی؛ رونق ویژه در بخش کشاورزی؛ استفاده بهینه از ذخایر زیر زمینی و معادن؛ ایجاد روحیه قناعت و اصلاح الگوی مصرف؛ افزایش توان نظامی و دفاعی؛ توجه به بخش بهداشت و درمان؛ قانون مندی؛ تغییر سبک زندگی.
2-5 تبیین برخی وجوه الگویی قابل اجرا و راهکارهای عملیاتی کردن آنها
1-2-5 ایجاد تحول عمیق دینی و اخلاقی: توسعه در اسلام بر باطن افراد و تغییر و دگرگونی روحی ـ اخلاقی مبتنی است. چنین میثاقی در مفاد بیعت مردم با حضرت مهدی(عج) کاملاً پیداست. حضرت علی(ع) فرمود:
قائم ما از یارانش بیعت می‌گیرد که … مسلمانی را دشنام ندهند؛… حریمی را هتک نکنند؛ به خانه‌ای هجوم نبرند؛ کسی را به ناحق نزنند؛ طلا و نقره ذخیره نکنند؛… مال یتیمان را نخورند؛… لباس فاخر و حریر نپوشند؛ مسجدی را خراب نکنند و راهی را نبندند (ابن طاووس، 1416، الف: 294).
اساساً سیاست اسلامی، اصلاح جامعه و زمینه سازیِ سعادت اخلاقی است. امام صادق(ع) نیز دین داری و اخلاق مداری را از وظایف یک منتظر حقیقی شمرده و می‌فرمایند:
کسی که دوست دارد از یاران قائم باشد، باید منتظر ظهور باشد و در همان حال از گناهان اجتناب ورزیده، و خود را به اخلاق نیکو آراسته کند (نعمانی، 1397: 200).
بنابراین، در جامعه امروزی نیز با توجه ویژه به دین مداری و اخلاق محوری باید تلاش شود دیانت و تعهّد در جامعه فراگیر شود. برای این کار چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد:
-تقویت بنیان خانواده (فراهم ساختن ازدواج صحیح – تربیت اسلامی فرزندان – تعامل شایسته زن و شوهر)؛
– مسجد محور بودن برنامه ریزی‌های خرد و کلان کشور و حاکمیّت روح نماز بر جامعه؛
– تغییر در سبک تعلیم و تعلّم، و تربیت استادان دین محور و تدوین کتاب‌های مورد نیاز برای مراکز علمی، به ویژه پیش دبستانی و دبستان که بر اساس برنامه بلند مدت باید پیش برود؛
– ارائه آموزش‌های فضیلت محور از سوی رسانه‌های جمعی به ویژه صدا و سیما، و تولید محصولات رسانه‌ای با این جهت؛
– تولید نرم افزارها و بازی‌های رایانه‌ای متعدد با سلایق مختلف و توجه به نشاط و سرگرمی کودکان و نوجوانان و جوانان؛
– توجه ویژه به دختران و زنان به عنوان مادران امروزی و نسل آتیه‌ساز؛
– مبارزه جدی با مفاسد و رذائل در سطح جامعه و فضای مجازی و تبیین فرهنگ تبدیل تهدیدها به فرصت‌ها؛
– احیای فرهنگ قرآنی امر به معروف و نهی از منکر و اجرایی شدن طرح حجاب و عفاف در جامعه، به ویژه در میان کارمندان دولتی و فضای رسانه؛
پی نوشت:
[3]. جامعه آرمانی، در اصطلاح متفکران اسلامی و مترجمان فلسفه یونان و آثار افلاطون، «مدینه فاضله» و در تعابیر جامعه شناسان، مترجمان و پژوهندگان فلسفه ی غرب، «آرمان شهر»، «اتوپیا» و در ادبیات فارسی، «ناکجاآباد» نامیده شده است) .ر.ک: محمدی آشنانی، علی، 1392)، جامعه آرمانی قرآن کریم، قم: مؤسسه بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
[4]. بخشی از مطالب این بخش از این مقاله برداشت شده است. (بهروزی لک، انتظار موعود، تابستان 84، شماره 16: 125 – 129).
[5]. «یوتوپیا» یا «اتوپیا» واژه ای است یونانی که اولین بار «تامس مور» آن را ساخته و به کار برده است. این کلمه از ریشه یونانی ou – topos به معنای «هیچستان» است که حکیم متأله سهروردی از آن «به ناکجا آباد» تعببیر کرده است. رک: کتاب آرمانشهر تألیف تامس مور ترجمه داریوش آشوری.
[6]. نکته: یکی از آسیب‌ها در طرح مباحث مهدویت «تطبیق» است، بدین جهت ما هرگز درصدد تطبیق نظام جمهوری اسلامی ایران با روایاتِ مبیّن نقش مردمان مشرق زمین نیستیم؛ هرچند به صورت قطعی هم نمی‌توانیم بگوییم نظام جمهوری اسلامی ایران همان دولت زمینه‌ساز اشاره شده در روایات نیست؛ بلکه فقط با کمک این روایات درصدد بیان نقش شیعیان مشرق زمین و برانگیختن این شور و حال و تلاش برای رسیدن به نقطه مطلوب هستیم تا به نوبه خود گامی در راه تحقق آن دولت کریمه برداشته باشیم (ر.ک: کارگر، ش 23، 1386).
منابع
قرآن کریم
نهج البلاغه
ابن طاووس، على بن موسى، الف (1416ق) التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، بی‌جا.
ـــــــــــــــــــــ، (1416ق). الملاحم و الفتن. 1جلد، قم، مؤسسه صاحب الأمر4، قم.
اربلى، على بن عیسى (1381). کشف الغمه فی معرفه الأئمه، تبریز، بنی‌هاشمی.
ازکیا، مصطفی (1377). جامعه‌شناسی توسعه، تهران، موسسه نشر علم.
بهروزی لک، غلامرضا (1384). درآمدی بر مسایل سیاسی دکترین مهدویت، فصلنامه انتظار موعود، قم، مرکز تخصصی مهدویت، شماره16٫
تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی.
جعفری، محمدصابر (1381). مهدی انکاری و انتظار ستیزی، فصلنامه انتظار موعود، قم، مرکز تخصصی مهدویت، شماره 5،.
حر عاملى، محمد بن حسن (1425ق). إثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی.
حکیمی، محمد (1381). عصر زندگی، قم، بوستان کتاب.
حلى، حسن بن سلیمان، (1421ق). مختصر البصائر، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
حمیرى، عبد الله بن جعفر (1413ق). قرب الإسناد، قم، مؤسسه آل‌البیت:.
خامنه‌ای سیدعلی (1392). الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
خزاز رازى، على بن محمد، (1401ق). کفایه الأثر فی النصّ على الأئمه الإثنی عشر، قم، بیدار.
خمینی روح الله (1386). کلمات قصار، پندها و حکمتها، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
ـــــــــــــ، (1385). ولایت فقیه، تهران موسسه تنظیم نشر آثار امام.
دارمستر، جیمز، (بی‌تا) مهدی از صدر اسلام تا قرن سیزده هجری، ترجمه محسن جهان سوز، تهران، بی‌نا.
دیلمی حسن بنمحمد (بی‌تا) ارشاد القلوب، بیروت، مؤسسه اعلمی.
رجالی تهرانی علیرضا، الف (1389). بررسی و نقد نظرات پروفسور هانری کُربَن درباره مهدویت، فصلنامه انتظار موعود، قم، مرکز تخصصی مهدویت، شماره 32٫
ــــــــــــــــــــ، ب (1389). یکصد پرسش و پاسخ پیرامون امام زمان4، قم، نبوغ.
شفیعی سروستانی اسماعیل (1381). درآمدی براستراتژی انتظار، تهران نشر موعود.
صدر الدین شیرازى، محمد بن ابراهیم (1382). شرح أصول الکافی (صدرا)، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدوق، محمد بن على (1376)، الأمالی، تهران، کتابچی.
ــــــــــــــــ(1363)، الخصال، مصحح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین.
ــــــــــــــــ (1395ق)، کمال الدین و تمام النعمه، مصحح: علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه.
طباطبایی، سید محمّدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوى همدانى، قم، اشارات جامعه مدرسین.
طبرسى، احمد بن على (1403ق). الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
طبرى، محمد بن جریر بن رستم (1413ق). دلائل الإمامه، قم، بعثت.
طریحی، فخر الدین بن محمد (1375). مجمع البحرین، تهران، مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (1411ق). الغیبه، قم، دارالمعارف اسلامیه.
عبدیانی نرجس (1387). ظرفیت الگو دهی مدینه فاضله مهدوی در توسعه سیاسی جمهوری اسلامی ایران، قم دانشگاه باقرالعلوم(ع)، پایان نامه کارشناسی ارشد.
عرفان امیرمحسن (1389). دولت خدا، تهران، آینده سازان.
علم الهدی سید مرتضی (1410ق). الشافی فی الامامه، تهران، مؤسسه الصادق.
فارابی، ابونصر محمد(1379). رساله المله، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 12.
قائمی مقدم، محمد رضا، (1382)، روش الگویی در تربیت اسلامی، مجله معرفت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، شماره 69٫
قرائتی محسن (1383). تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن.
قطب الدین راوندى، سعید بن هبه الله (1409ق). الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)٫
قمی، شیخ عباس (1391) مفاتیح الجنان، مصحح: حسن تفکری، قم، پیام مقدس.
کارگر، رحیم (1386). بسیج و کنش جمعی در انقلاب جهانی مهدوی، فصلنامه انتظار موعود، قم، مرکز تخصصی مهدویت، شماره 23٫
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی، تهران، الإسلامیه.
مازندرانى، محمد صالح بن احمد (1382). شرح اصول کافی، تهران، المکتبه الاسلامیه.
مجلسى، محمد باقر (1403ق). بحار الأنوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامی.
منصور، جهانگیر (1382). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، نشر آگاه.
موحدیان عطار، علی (1389). گونه شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
مور، تامس (بی‌تا). آرمانشهر «یوتوپیا»، ترجمه داریوش آشوری، خوارزمی، تهران.
موسوی‌اصفهانی، سیدمحمّد تقی (1379). مکیال‌المکارم، ترجمه مهدی‌حائری‌قزوینی، تهران، بدر.
مهدی زاده، حسین (1382). تقلید از الگوها، آسیب شناسی و راه‌های آسیب زدایی، مجله معرفت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، شماره67،
نعمانی، محمد بن ابراهیم، (1397ق). الغیبه، تهران، صدوق.
هاشمى خویى، میرزا حبیب الله (1400ق). منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، تهران، مکتبه الاسلامیه.
یزدى حایرى، على (1422). إلزام الناصب فی إثبات الحجه الغائب(عج)، بیروت، مؤسسه الأعلمی.
نرم‌افزارها
نرم افزار جامع الأحادیث 5/3، قم، مرکز کامپیوتری نور.
نرم افزار جامع التفاسیر، قم، مرکز کامپیوتری نور.
سایت‌ها
سایت مرکز جهانی حضرت ولی‌عصر(عج)
نویسندگان:
سیدابوالفضل موسوی آقداش: دانش‌آموخته سطح3 مرکز تخصصی مهدویت
روح الله شاکری زواردهی: استادیار پردیس فارابی دانشگاه تهران
مجله انتظار موعود شماره 45